İslam dinînde sorumluluk (mükellefiyet) “akıl” ve “güç yetirebilmeye bağlıdır. Kişi aklî melekesini kaybettiği dönemlerde ibadetle yükümlü olmaz. Ayıldığında yükümlülük tekrar başlar. Doğuştan veya sonradan sağır-dilsiz olmak tek başına mükellefiyeti kaldırmaz. Kişi işaret- yazı ile anlayıp öğrenebiliyorsa gücü yettiği kadarla sorumludur. Şizofreni gibi aklî melekeleri dönem dönem gideren hastalıklarda da kural aynıdır. Nöbet anında sorumluluk yok, kendisine geldiği zamanlarda sorumluluk vardır.

Kur’ân-ı Kerim'de geçen aşağıdaki âyetler de kişinin durumuna göre mesuliyetinin olduğunu şöyle bildirmektedir:

Allah kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemez.¹

 Gücünüz yettiği kadar Allah’tan sakının.²

Hz. Âişe"den (ra) rivayet edildiğine göre, Resûlullah (sav) şöyle buyurmuştur:

“Üç kişiden sorumluluk kaldırılmıştır: Uyuyandan uyanıncaya kadar, akıl hastalığına duçar olandan aklı başına gelinceye kadar ve çocuktan bulûğ (ergenlik) çağına gelinceye kadar.”³

Fıkıh kitapları bu hadise dayanarak “mecnun (aklî melekesi yerinde olmayan) mükellef değildir” hükmünü açıkça yazar. Hanefî mezhebinde “mükellef” olmanın şartı akıldır.⁴ Hanefîlerde ümmi ve dilsiz kimse yalnız niyetle namaza girebilir.⁵

Tek başına sağır-dilsizlik mükellefiyeti kaldırmaz. Şâfiî fıkhında da dilsizin anlayışlı işareti namazda geçerlidir.⁶ Ayrıca dilsiz, dilini hareket ettirerek okuma kasdı taşır (ses çıkaramazsa niyet ve dil hareketiyle iktifa eder). ⁷

Namazda tilavet edemiyorsa niyet ve dil hareketiyle (ses çıkmasa da) kıraat kasteder; hiç yapamıyorsa tesbih ve sükûtla farzı yerine getirmiş sayılması mezheplerde tafsilatlıdır.

Akıl kaybı esnasında kişi mükellef değildir. O anlarda kılınamayan namaz ve tutulamayan oruçlar için günah ve kaza yoktur. Ayık iken bir rekâtını yakalayacak kadar şuuru yerindeyse o vaktin namazı farz olur (vakit içinde ayık kalan rekât kadar). Mecnunun bilinçsiz olduğu süre zarfındaki namazlar çoğunluğa göre kaza edilmez, çünkü o vakitte mükellef değildi. Hanefî mezhebi dışındaki cumhura göre mecnunun orucu da kaza edilmez.⁸

Kişi işitme-konuşma engeli beraberinde zihnî engel sebebiyle dinî tebl3iği hiç anlayamamışsa, "Biz bir peygamber göndermedikçe azap etmeyiz."⁹ âyetinin gereği kaynaklarda mazeret kapsamında değerlendirilir.

Sağır-dilsizlik durumunda, anlayabiliyorsa mükellefiyet devam eder, yapamadığı kısmın mükellefiyeti ise düşer.¹⁰